Το Μαρτίνο είναι οικισμός στην Περιφερειακή Ενότητα Φθιώτιδας και ανήκει στο Δήμο Λοκρών της τέως Επαρχίας Λοκρίδας. Το Μαρτίνο βρίσκεται 120 χιλ. βόρεια από την Αθήνα και σε υψόμετρο 300μ. Το σχετικά υψηλό του υψόμετρο χαρακτηρίζει την περιοχή από ημιορεινή έως ορεινή και το πολύ καλό ποιοτικά κλίμα δίνει τη δυνατότητα παραγωγής παραδοσιακών προϊόντων όπως το μέλι και το κρασί. Γειτονικοί οικισμοί είναι η Μαλεσίνα και η Λάρυμνα.

Ιστορία

3ος π.Χ. αιώνας

Στην ευρύτερη περιοχή του Μαρτίνου, από τον 3ο π.Χ. αιώνα, αναπτύχθηκε πόλη με το όνομα «Βουμελιταία» ή «Βουμελίτεια». Η πόλη ήκμασε μέχρι τους Βυζαντινούς χρόνους. Όσον αφορά την
ακριβή τοποθεσία της όμως υπάρχουν διαφορετικές απόψεις.

Έλευση Αρβανιτόφωνων το 1383 μ.Χ.

Μόνο το αρβανίτικο τμήμμα, ιδρύθηκε περί το 1383 μ.Χ., στο Δυτικο μέρος του σημερινού Μαρτίνου(Λίμθ ), και οφείλει το όνομά του στον Μαρτίν Μουζάκη, αρχηγό φατρίας αρβανιτόφωνων και
ελληνόφωνων εποίκων από τη Βόρεια Ήπειρο, οι οποίοι διώχτηκαν είτε από τους Αλβανούς της περιοχής, είτε από τους Σέρβους του Ντουσάν. Το παλαίο χωριό γύρω από την εκκλησία των ταξιαρχών προέρχεται από την αρχαία Βουμελιταία ή Παλιοχώρι Μαρτίνου πού είναι μία από τις μακροβιότερες αρχαίες πολεις με αδιάλειπτη κατοίκιση .Η μετακόμιση στον απέναντι λόφο στο
σημερινό Μαρτίνο έγινε λόγο σεισμών τον 6ον με 7ον αι. μ.χ.

Τουρκοκρατία

Το 1466 στο Μαρτίνο υπήρχαν 13 νοικοκυριά αρβανιτόφωνων μόνο στο Δυτικό τμήμα, το 1506 αυξήθηκαν σε 46 και το 1521 έφτασαν τα 77. Η αύξηση των κατοίκων του Μαρτίνου συνεχίστηκε και το 1688 τα νοικοκυριά του χωριού ήταν 100, ενώ προεπαναστατικά, το 1810, έφτασαν τα 300, όλα Χριστιανών.

Ο περιηγητής Αργύρης Φιλιππίδης, που επισκεύτηκε τη Λοκρίδα το 1815, έγραψε για το Μαρτίνο: «Το Μαρτίνο έχει σπίτια τριακόσια Χριστιανών. Και εδώ η γενική γλώσσα είναι τα Αρβανίτικα. Μιλούν βέβαια και στη δική μας γλώσσα (…). Έχει καλά νερά και τόπο πολύ… κάνουν σιτάρι, κριθάρι, βαμβάκι, κρασί και άλλα γεννήματα (...) έχουν πρόβατα και γίδια αρκετά (...) ». Επίσης μας πληροφορεί ότι εκείνη την περίοδο το Μαρτίνο υπαγόταν εκκλησιαστικά στη Θήβα.

Από την Ελληνική επανάσταση του 1821 έως την απελευθέρωση

Προτομή του Βάσου Μαυροβουνιώτη, στην Ποντγκόριτσα του Μαυροβουνίου (φωτό)

Κατά τη διάρκεια της Ελληνικής Επανάστασης του 1821, το Μαρτίνο ανέδειξε επτά αγωνιστές, τους: Δήμο Αγγελή, Δήμου Βέργο, Κόλλια Ιωάννη, Κούρο Δήμο, Μαρτιναίο Λουκά του Ν., Μήτζου Γιαννάκη και Πάνο Θεοδωρή.

Ο Ανεμόμυλος (φωτό)

Μία από τις σημαντικότερες μάχες κατά τη διάρκεια της Ελληνικής επανάστασης στην ευρύτερη περιοχή της Λοκρίδας ήταν αυτή του Μαρτίνου, που διεξήχθη στις 29 Ιανουαρίου του 1829. Ο Βάσος Μαυροβουνιώτης με την ΣΤ’ χιλιαρχία του αποδεκάτισε τα στρατεύματα των Τούρκων. Το Δεκέμβρη του 1828 ο Μαχμούτ Πασάς ξεκίνησε για τη Λιβαδειά με 6000 πεζούς και 600 ιππείς.
Έφτασε στο Μαρτίνο με δύναμη 3000 πεζών και 500 ιππέων στις 28 Ιανουαρίου 1828. Ο Βάσος Μαυροβουνιώτης ήταν οχυρωμένος με τους άνδρες του στα σπίτια, έχοντας παράλληλα στήσει
οδοφράγματα στους δρόμους του χωριού. Άφησε ανοικτό μόνο τον κεντρικό δρόμο του χωριού, ώστε να παγιδέψει τους Τούρκους. Πράγματι ο στρατός του Μαχμούτ Πασά παγιδεύτηκε στο εσωτερικό του χωριού, και αποδεκατίστηκε. Στη μάχη σκοτώθηκαν διακόσιοι Τούρκοι στρατιώτες, αρκετοί τραυματίστηκαν και στα χέρια των Ελλήνων υπερασπιστών της πόλης έμειναν λάφυρα και τρεις τουρκικές σημαίες. Το σπουδαιότερο αποτέλεσμα της νικηφόρας μάχης για τους Έλληνες, ήταν ότι απέτρεψαν τα τουρκικά σχέδια για ανακατάληψη της Στερεάς Ελλάδας, όπως επίσης και ότι δόθηκε η δυνατότητα στον Ιωάννη Καποδίστρια να διαπραγματευτεί υπό διαφορετικούς και ευνοϊκότερους όρους τα σύνορα του ανεξάρτητου, νεοσύστατου ελληνικού κράτους.

Από την σύσταση του νέου Ελληνικού Κράτους έως σήμερα

Το 1844 το Μαρτίνο έγινε έδρα του Δήμου Λάρυμνας, με συνολικό πληθυσμό 2.050 κατοίκους. Η έδρα μεταφέρθηκε στο Προσκυνά το 1857, για να επανέρθει στο Μαρτίνο το 1872. Ο δήμος
περιελάβανε εκτός του Μαρτίνου, τα χωριά Προσκυνά, Παύλο, Λούτσι, Ράδου (Ράδι), Μάζι, Μαλεσίνα, τις Μονές Αγ. Γεωργίου και Αγ. Τριάδας, Καλύβια, Μύλοι Λάρμας και Μύλος Ζέϊκου.
Το 1882 αρχίζει η λειτουργία του «Ελληνικού Σχολείου» ή «Ελληνικού Σχολαρχείου» στο Μαρτίνου.

Μνημείο στην πλατεία του Μαρτίνου (φωτό)

Στο μεγάλο σεισμό του 1894 που συγκλόνισε την Λοκρίδα, το Μαρτίνο υπέστη σημαντικές ζημιές. Σε σύνολο 1434 κατοίκων, σκοτώθηκαν 39 και άλλοι 23 τραυματίστηκαν, ενώ κατέρρευσαν 300 σπίτια. Το 1907 ο δήμος Λάρυμνας αριθμούσε 5309 κατοίκους, εκ των οποίων οι 1586 ήταν κάτοικοι Μαρτίνου, με δήμαρχο τον Σπ. Γιάγκου. Το Μαρτίνο αναγνωρίζεται ως ανεξάρτητη κοινότητα το 1912, αφού αποσπάστηκε από τον τέως Δήμο Λάρυμνας. Η νέα κοινότητα περιλάμβανε το Μαρτίνο και το μεταλλείο της Τσούκας. Το 1920 ο πληθυσμός της κοινότητας έφτανε τους 1605 κατοίκους. Ιδρύεται ο ποδοσφαιρικός σύλλογος «Οπούντιος Μαρτίνου» το 1929. Το 1952 το Μαρτίνο είχε 2.068 κατοίκους. Ένα άλλο βασικό χαρακτηριστικό της περιοχής είναι η παρουσία αρκετών πολιτιστικών ομάδων. Το 1976 ιδρύεται ο Μορφωτικός Σύλλογος Μαρτίνου, «ΜΟ.ΣΥ.Μ» που επιδιώκει την υποστήριξη κάθε λογής πράξης πολιτισμικού ενδιαφέροντος.
Από το 1997 το Μαρτίνο ανήκε στο νεοσύστατο δημο Οπουντιων. Με τη νέα διοικητική διαίρεση του Ελληνικού κράτους, (Σχέδιο Καλλικράτης), το Μαρτίνο εντάχθηκε στο διευρυμένο Δήμο Λοκρών.

Αρχαιολογικά ευρήματα

Στη θέση Παλαιοχώρι Μαρτίνου βρέθηκαν δυο ανάγλυφα, γνωστά ως «κόκκινα αγάλματα». Το πρώτο αναπαριστά ανδρική μορφή καθισμένη σε σκαμνί και ένα μικρό ελάφι. Το δεύτερο που είναι ανάγλυφη παράσταση σε ταφική στήλη αναπαριστά έναν έφηβο σε πλάγια όψη που φορά χλαμύδα. Έχει διασωθεί μόνο το πάνω μέρος του εφήβου μέχρι τους μηρούς. Τα δύο αυτά ανάγλυφα φυλάσσονται στην πρώτη αίθουσα των γλυπτών του μουσείου Θηβών.

Αξιοθέατα - Τουρισμός - Πολιτιστικά δρώμενα - Σύλλογοι

Ο επισκέπτης θα δει το παλιό δημοτικό του χωριού που έχει χαρακτηριστεί ως διατηρητέο μνημείο. Υπάρχει επίσης η βυζαντινή εκκλησία του Αγίου Γεωργίου με της βυζαντινές τοιχογραφίες και εικόνες. Άλλα αξιοθέατα του χωριού είναι η είσοδος του ναού του Πάνα και οι αρχαίες βρύσες «Τσοροκός» και «Μοναχού». Κάθε 8 του Νοέμβρη το χωριό γιορτάζει τους πολιούχους του Μιχαήλ και Γαβριήλ με διάφορες εκδηλώσεις στη κεντρική εκκλησία του. Με τη σύσταση τμήματος Μουσικού Εργαστηρίου του «ΜΟ.ΣΥ.Μ», το καλοκαίρι του 2010 δίνονται πολλές συναυλίες υπό την αιγίδα του. Δεν περιορίζεται όμως σε αυτές αλλά επεκτείνεται και σε θεατρικές παραστάσεις, εκθέσεις και εκπαιδευτικές εκδρομές.

Ο σύλλογος των εν Αθήναις και απανταχού Μαρτιναίων «Αίας ο Λοκρός» όπως φανερώνει και ο ίδιος ο τίτλος του ενδιαφέρεται για οποιοδήποτε ζήτημα ή θέμα απασχολεί το Μαρτίνο. Ο επιμορφωτικός και εκπολιτιστικός σύλλογος γυναικών Μαρτίνου «Η Μέλισσα», ιδρύεται το 1982 με κύριο σκοπό τη διάσωση και τη διάδοση της λαϊκής παράδοσης του τόπου. Για να πετύχει τους σκοπούς του λειτούργησε διαφορά τμήματα επιμόρφωσης τεχνών όπως της μουσικής, του χορού και της ζωγραφικής ενώ παράλληλα εστίασε την προσοχή του και στη λαϊκή τέχνη όπως αυτή του
κεντήματος.

Φωτογραφίες

To Μαρτίνο το 2013 (φωτό)

Βάσσος Μαυροβουνιώτης (φωτό)